De Raad van State is tegen het plan van de coalitie om de huren voor sociale woningen te bevriezen. In een bericht op nos.nl op 29 mei ging het onder andere over de “negatieve bij-effecten” van het plan. Bij-effect (of: bijeffect)? Ik worstel met het woord. Heb jij dat ook?
Wat vertelt het woordenboek?
Voor de samenstellers van de Dikke Van Dale is bijeffect in ieder geval een normaal woord. Het staat als apart trefwoord opgenomen met als betekenis ‘neveneffect’. Juist! Dat is precies wat ik in eerste instantie zou verwachten: niet bijeffect, maar neveneffect. Neveneffect staat ook als trefwoord in het woordenboek met als synoniemen nevenwerking en bijeffect. Nevenwerking heeft ook een eigen lemma. Betekenis: ‘neveneffect’. Bijeffect, neveneffect, nevenwerking; het maakt Van Dale schijnbaar niets uit. Is er dan geen verschil?
Ook maar eens kijken in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) om te zien of bijeffect of neveneffect daarin vermeld staan. Niet dus. Bijwerking wel, maar alleen als afgeleid woord van bijwerken. Nevenwerking staat alleen als voorbeeld in het in 1911 gepubliceerde lemma neven: “Sinds de 18de, en vooral sinds de 19de eeuw, in een aantal min of meer wetenschappelijke termen, die nu worden afgekeurd, maar toch naar het voorbeeld van het Hd. telkens weer gebruikt worden. Zoo zal men nog thans termen kunnen vinden als nevenas, nevenbloemblad, nevenorgaan, nevenproduct, nevenrivier, nevenwerking.”
Zou het feit dat bijeffect niet in het WNT staat misschien betekenen dat het een (relatief) nieuw woord is? En geldt dat ook voor neveneffect?
Bijeffect of bijwerking?
Bij neveneffect in de Dikke Van Dale staan twee synoniemen: nevenwerking en bijeffect. Wat opvalt, is dat er bij de synoniemen een woord ontbreekt: bijwerking. Meteen even kijken naar de definities bij bijwerking in het woordenboek:
1 het bijwerken (4) of bijgewerkt worden
2 werking die naast een verwachte werking optreedt
= neveneffect
• een gunstige bijwerking van een ontwikkeling, trend
3 farmacie onbedoeld effect van een geneesmiddel, bv. hoofdpijn of misselijkheid
= bijverschijnsel (2)
• een negatieve bijwerking
• veel bijwerkingen hebben
Een paar dingen die opvallen:
1. Bij betekenis 2 staat alleen neveneffect en niet bijeffect.
2. Alleen bij bijwerking staat de farmaceutische betekenis (betekenis 3). Bij neveneffect en bijeffect wordt die betekenis niet vermeld.
3. Bij betekenis 3 staat een synoniem (bijverschijnsel) dat niet bij neveneffect of bijeffect staat.
4. Nevenwerking staat niet vermeld als synoniem van betekenis 3. Een kleine zoektocht op Google laat zien dat nevenwerking vooral in het Vlaams wordt gebruikt.
Ben je er nog?
Gebruiksverschil
Mijn conclusie is deze: er is een gebruiksverschil tussen bijwerking enerzijds en bijeffect en neveneffect anderzijds. Bijwerking gebruik je alleen in medische contexten. Dat zie je als je bijvoorbeeld op de website van Lareb kijkt. Lareb is “het meld- en kenniscentrum voor bijwerkingen van geneesmiddelen, vaccins en gezondheidsproducten”.
Bijeffect en neveneffect gebruik je in niet-medische contexten en situaties waarin sprake is van onbedoelde gevolgen van handelingen of maatregelen. Bijeffecten past dus prima in het artikel over het plan van de regeringscoalitie om de huren te bevriezen. Daar hoef ik me verder niet meer druk over te maken. Wat ik me nog wel afvraag, is of bijeffect een contaminatie is van bijwerking en neveneffect. Wat denk jij?
Dit is de laatste blog van seizoen ’24/’25. In het najaar pak ik de draad weer op. Fijne zomer!
Ja, enig ongemak, dat “bij-effect”. De bijen en andere vliegers zitten enigszins in de weg…
In de medisch artikelen die ik vertaal kom ik inderdaad alleen bijwerking tegen. Bijeffect klinkt mij ongebruikelijk in de oren, maar of dat een contaminatie is, zou ik niet durven zeggen.